Yapay Zeka ve Müvekkil Gizliliği: Anonimleştirme Pratiği

Gökçen Beyazoğlu LL.B.

Avukat, Chief Product Officer · Attornaid

Copy Link

Yapay zeka aracına girilen metin büronun dışına çıkar; bu nedenle müvekkili, karşı tarafı ve işin kendisini tanımlayan bilgiler girilmeden önce anonimleştirilir. Yöntem üç kademelidir: ad, numara ve adres gibi doğrudan tanımlayıcılar çıkarılır veya yer tutucuyla değiştirilir; tarih, tutar ve yer gibi dolaylı tanımlayıcılar genellenir; birleşince kişiyi gösteren ayrıntılar olgu desenini bozmadan soyutlanır. Metnin kendisi sır ise anonimleştirme yetmez; yalnızca girdilerin eğitimde kullanılmayacağını yazılı taahhüt eden kurumsal bir araç kullanılır. Bunların tümü, bürodaki herkesin uyguladığı birkaç kısa yazılı kurala bağlanır.

Çerçeve iki yükümlülükten oluşur. Birincisi avukatın sır saklama yükümlülüğüdür: müvekkilin işi dolayısıyla öğrenilen bilgi, müvekkil izin vermedikçe üçüncü kişilere açıklanmaz ve bir yapay zeka sağlayıcısının sunucusu da üçüncü kişidir. İkincisi kişisel verilerin korunmasıdır: metinde geçen herkesin, yalnızca müvekkilin değil karşı tarafın, tanığın ve çalışanın da kişisel verisi vardır; bu verinin yurt dışındaki bir sunucuya gitmesi KVKK çerçevesinde ayrıca değerlendirilir. Bu yazı hukuki değerlendirme yapmaz; iki yükümlülüğün günlük pratikte nasıl karşılanacağını anlatır.

Hangi veriler anonimleştirilir

Anonimleştirme kararı metni okurken içgüdüyle değil, bir liste üzerinden verilir. Aşağıdaki tablo bir hukuk metninde en sık geçen veri türlerini ve her biri için varsayılan işlemi gösterir. Dört işlem vardır: çıkar (bilgi metinden silinir), yer tutucu (rol belirten bir etiketle değiştirilir), genelle (daha kaba bir değerle değiştirilir) ve girme (metin bu bilgiyle birlikte araca hiç girilmez).

Tereddütte en koruyucu işlem seçilir: Bir bilginin soru için gerekli olup olmadığına karar verilemiyorsa çıkarılır. Araç eksik bilgiyle çoğu zaman yine yararlı bir cevap verir; fazla bilgiyle verilen metin ise geri alınamaz.

Üç kademeli yöntem

Tablo hangi verinin ne olacağını söyler; kademeler sırayı verir. Üç kademe birbirini izler ve her metin için üçü de uygulanır.

Üçüncü kademe en çok atlanan kademedir, çünkü ilk ikisi uygulandığında metin anonim görünür. Oysa araca sorulan soru çoğu zaman olayın kendine özgü ayrıntılarına dayanır ve bu ayrıntılar kişiyi işaret eder. Kural şudur: hukuki sonucu etkilemeyen her ayrıntı soyutlanır; hukuki sonucu etkileyen ayrıntı ise kişiyi göstermeyecek bir düzeye çekilir. Sorunun cevabı meslek sahibinin sözleşmedeki konumuna bağlıysa mesleğin adı gereksizdir.

Yeniden tanımlama riski: üç masum bilgi

Yeniden tanımlama, adı silinmiş bir metnin içindeki ayrıntıların birleşimiyle yeniden bir kişiye bağlanmasıdır. Tek başına hiçbiri kimlik vermeyen üç bilgi birlikte bir kişiyi gösterebilir: nüfusu birkaç bin olan bir ilçe, o ilçede tek kişinin yaptığı bir meslek ve yerel basına yansımış bir olayın tarihi. Bu üçü metinde kaldığında adın silinmiş olmasının anlamı yoktur; ilçeyi bilen herkes kişiyi bilir.

• Küçük yerleşim yeri ile nadir meslek veya unvan.
• Olay tarihi ile basına yansımış olay türü.
• Şirketin sektörü, çalışan sayısı ve şehri.
• Hastalık, yaş ve işyeri bilgisinin birlikte geçmesi.

Risk aracın değil metnin tarafındadır. Sağlayıcının veriyi ne yaptığından bağımsız olarak, metin bir kez dışarı çıktığında kimin okuyacağı büronun kontrolünde değildir. Bu yüzden anonimleştirme kontrolü tek bir soruyla biter: bu metni müvekkilin çevresinden biri okusa kimden söz edildiğini anlar mı? Cevap evetse ikinci ve üçüncü kademe yeniden uygulanır.

Anonimleştirmenin yetmediği durumlar

Anonimleştirme kişisel veriyi korur; sırrı her zaman korumaz. Bazı metinlerde sır kişilerin adında değil metnin kendisindedir. Bir sözleşme taslağının pazarlık edilmiş maddeleri, bir dava stratejisi notu, uzlaşma için belirlenen alt sınır, bir birleşme görüşmesinin varlığı: bunlarda adlar silinse de içerik tek başına sırdır ve çoğu zaman kime ait olduğu da içerikten anlaşılır.

Bu tür metinler için iki yol vardır. Birincisi metni araca hiç girmemek ve yalnızca soyut bir soru sormaktır: taslağın kendisi yerine, taslaktaki bir hükmün genel kalıbı sorulur. İkincisi, metnin yalnızca büro adına sözleşmesi yapılmış, girdilerin eğitimde kullanılmayacağını ve saklama koşullarını yazılı olarak taahhüt eden kurumsal bir araçta işlenmesidir. Bireysel veya ücretsiz bir hesap bu iş için hiçbir koşulda kullanılmaz.

Ayrım basittir: Kişileri tanıttığı için gizli olan metin anonimleştirilir; içeriği nedeniyle gizli olan metin yalnızca sözleşmeli kurumsal araçta işlenir veya hiç girilmez.

Araç sözleşmesinde aranacaklar

Kurumsal araç, pahalı araç demek değildir; yazılı taahhütleri olan araç demektir. Sözleşme ve veri işleme eki okunurken şu hükümler aranır:

• Eğitimde kullanmama: girilen metinlerin ve üretilen çıktıların modelin eğitiminde veya iyileştirilmesinde kullanılmayacağı açıkça yazar; kullanıcı ayarı değil sözleşme hükmü olmalıdır.
• Saklama süresi: girdilerin ne kadar süre tutulduğu ve büronun bunları sildirebilmesi; süresiz saklama kabul edilmez.
• Sunucu konumu: verinin işlendiği ve saklandığı ülke; yurt dışındaysa aktarım KVKK çerçevesinde ayrıca ele alınır.
• Erişim yetkisi: sağlayıcı personelinin girdilere hangi koşullarda bakabileceği; destek amaçlı erişim bile yazılı bir sınıra bağlanır.
• Kurumsal hesap yönetimi: hesapların büro adına açılması, ayrılan çalışanın erişiminin kapatılabilmesi ve kullanım kaydının görülebilmesi.

Bireysel ve ücretsiz hesapların sorunu tam burada başlar. Bu hesaplarda girdiler çoğu zaman varsayılan olarak eğitim için saklanır, ayar kullanıcıya bırakılmıştır ve değiştirilip değiştirilmediğini büro göremez. Hesap kişiye aittir; çalışan ayrıldığında geçmiş yazışmalar da onunla gider. Kimin hangi araçta hangi hesabı kullandığı bilinmiyorsa anonimleştirme kuralı da denetlenemez.

Büro kuralı örnekleri

Yöntem, kısa ve yazılı kurallara dönüşmedikçe kişiye bağlı kalır. Aşağıdaki kurallar denetlenebilir ve bir sayfaya sığacak biçimde yazılmış örneklerdir; büro bunları kendi çalışma biçimine göre uyarlar.

• Yapıştırmadan önce on saniye: araca metin girmeden önce metin bir kez daha okunur ve tablodaki sekiz veri türü için göz gezdirilir. On saniye, alışkanlık oluşturacak kadar kısa, hatayı yakalayacak kadar uzundur.
• Yer tutucu sözlüğü: büro tek bir etiket listesi kullanır: [MÜVEKKİL], [KARŞI TARAF], [TANIK 1], [ŞİRKET A], [TARİH 1], [TUTAR]. Herkes aynı etiketleri kullandığında çıktıyı gerçek adlara geri çevirmek kolaylaşır ve unutulan yer hemen görünür.
• Anonimleştirmeyi kim yapar: metni araca giren kişi anonimleştirmeyi de yapar; iş başkasına devredilmez. Metni stajyer veya asistan hazırlıyorsa dosyanın sorumlu avukatı girişten önce bakar.
• Kontrol: ayda bir, rastgele seçilen birkaç kullanım kaydı sorumlu bir avukat tarafından tabloyla karşılaştırılır. Amaç ceza değil, sözlüğün ve tablonun eksik kaldığı yerleri bulmaktır.
• Tek sayfa, tek yer: kurallar yapay zeka kullanım politikasının içinde yer alır ve herkesin ulaşabildiği tek bir yerde durur.

Anonimleştirme, müvekkile bildirimin yerine geçmez; onun ön koşuludur. Büroda yapay zeka kullanıldığının müvekkile nasıl ve ne zaman bildirileceği, hangi işlerde kullanıldığı ve müvekkilin itiraz hakkı kullanım politikasının konusudur. Bu yazıdaki tablo ve kademeler o politikanın anonimleştirme bölümünü doldurur; politikanın bütünü için Hukuk Bürosu Yapay Zeka Kullanım Politikası Nasıl Yazılır? yazısına bakılabilir.

Kontrol listesi

• Hangi veri türünün çıkarılacağı, genelleneceği veya hiç girilmeyeceği yazılı bir tabloda mı?
• Herkes aynı yer tutucu sözlüğünü mü kullanıyor?
• Metin girilmeden önce üç kademenin üçü de uygulanıyor mu?
• Yeniden tanımlama sorusu soruluyor mu: müvekkilin çevresinden biri bu metni okusa kimden söz edildiğini anlar mı?
• İçeriği nedeniyle sır olan metinler için ayrı bir kural var mı?
• Kullanılan aracın sözleşmesinde eğitimde kullanmama, saklama süresi ve sunucu konumu hükümleri yazılı mı?
• Bürodaki tüm hesaplar kurumsal mı; bireysel ve ücretsiz hesap kullanımı kapalı mı?
• Kullanım kayıtları düzenli olarak kontrol ediliyor mu?

Sıkça sorulan sorular

Yapay zeka aracına müvekkil bilgisi girmek sır saklama yükümlülüğünü ihlal eder mi?

Metin bir üçüncü kişinin sunucusuna gidiyorsa, müvekkili tanımlayan veya sırrı açığa çıkaran içerik yükümlülük açısından bir açıklama olarak değerlendirilebilir. Bu nedenle kural, girilen metinde müvekkili ve karşı tarafı tanımlayan bilgilerin bulunmamasıdır. Anonimleştirilmiş bir olgu özeti ile adlı ve numaralı bir dilekçe aynı şey değildir.

Yapay zeka aracına girmeden önce hangi bilgiler anonimleştirilmeli?

Ad ve unvanlar, kimlik ve vergi numaraları, adres ve iletişim bilgileri, dosya ve karar numaraları, tutarlar ve tarihler, ticari sırlar ile fiyat bilgisi ve sağlık, ceza gibi hassas veriler. Doğrudan tanımlayıcılar çıkarılır veya yer tutucuyla değiştirilir; tutar ve tarih gibi dolaylı tanımlayıcılar genellenir; hassas veriler gerekmiyorsa hiç girilmez.

Üç kademeli anonimleştirme yöntemi nedir?

Birinci kademe doğrudan tanımlayıcıları çıkarır veya yer tutucuyla değiştirir. İkinci kademe dolaylı tanımlayıcıları genelleştirir: tam tarih yerine ay, kesin tutar yerine aralık, ilçe yerine bölge. Üçüncü kademe, tek başına masum görünen ama birleşince kişiyi işaret eden ayrıntıları olgu desenini bozmadan soyutlar.

Yeniden tanımlama riski nedir?

Adı silinmiş bir metnin, içindeki birkaç ayrıntının birleşimiyle yeniden bir kişiye bağlanabilmesidir. Küçük bir ilçe, o ilçede nadir bir meslek ve belirli bir olay tarihi, hiçbiri ad olmadığı halde birlikte tek bir kişiyi gösterir. Bu nedenle anonimleştirme ad silmekle bitmez; metni müvekkilin çevresinden biri okusa kimden söz edildiğini anlar mı sorusuyla biter.

Anonimleştirme hangi durumlarda yeterli olmaz?

Metnin kendisi sır olduğunda. Bir sözleşme taslağı, dava stratejisi notu veya uzlaşma teklifi adlar silinse bile içeriğiyle sırdır. Bu tür metinler ancak girdilerin eğitimde kullanılmayacağını ve saklama koşullarını yazılı olarak taahhüt eden kurumsal bir araçta işlenir; bireysel veya ücretsiz hesaplara hiçbir koşulda girilmez.

Yapay zeka aracının sözleşmesinde hangi hükümler aranmalı?

Girdilerin ve çıktıların model eğitiminde kullanılmayacağı, verinin ne kadar süre saklanacağı ve sildirilebileceği, sunucuların bulunduğu ülke, sağlayıcı personelinin erişim koşulları ve hesapların büro adına kurumsal olarak yönetilebilmesi. Bu hükümler yazılı değilse araç müvekkil verisi için uygun değildir.