Hukuki Araştırmada Yapay Zeka: Ne Değişti, Nasıl Kullanılır?

Gökçen Beyazoğlu LL.B.

Avukat, Chief Product Officer · Attornaid

Copy Link

Yapay zeka hukuki araştırmada üç işi değiştirdi: ilgili kaynağı bulma, uzun kararları özetleyip karşılaştırma ve araştırma notunun ilk taslağını çıkarma. İki ilke ise değişmedi: kaynağın kendisi okunur ve dosyaya giren her atıfın sorumluluğu avukattadır. Aradaki boşluğu üç adımlı doğrulama (kararın varlığı, künye tutarlılığı, içeriğin iddiayı desteklemesi) ve hangi araçla, hangi sorguyla, hangi kaynaklara ulaşıldığını kaydeden bir araştırma notu kapatır. Araç seçimi de bu akışa göre yapılır.

Hukuki araştırma uzun süre iki aşamadan oluştu: anahtar kelimeyle tarama ve bulunanları tek tek okuma. Yapay zeka destekli araçlar ilk aşamayı kökten değiştirdi, ikinci aşamaya ise yalnızca hız kattı. Çoğu büroda sorun bu ayrımın yapılmamasıdır: araç ya tamamen reddedilir ya da çıktısı doğrulanmadan dilekçeye girer. Aşağıdaki ayrım, hangi işin araca bırakılabileceğini, hangisinin avukatta kalması gerektiğini ve ikisi arasındaki geçişin nasıl kayıt altına alınacağını gösterir.

Yapay zekanın değiştirdiği üç iş

Değişim, araştırmanın okuma kısmında değil, okunacak şeyi bulma ve bulunanı düzenleme kısmında yaşandı. Üç iş öne çıkar.

• İlgili kaynağı bulma: Anahtar kelime araması, kararda geçen tam ifadeyi bilmeyi gerektirir; aynı hukuki sorun farklı kelimelerle yazılmış kararlarda görünmez kalır. Anlam temelli arama, soruyu olay örgüsüyle birlikte alır ve kelime örtüşmesi olmayan ama aynı meseleyi tartışan kararları da getirir. Bu, araştırmanın başındaki kör noktayı küçültür; sonuç listesinin doğruluğunu garanti etmez.
• Uzun kararları özetleme ve karşılaştırma: Otuz sayfalık bir karardan uyuşmazlık konusunu, tarafların iddialarını ve gerekçenin ana hattını çıkarmak, aynı meseledeki beş kararı yan yana koymak dakikalar sürer. Özet, hangi kararın tam okunacağına karar vermek içindir; kararın yerine geçmez.
• Araştırma notu taslağı: Bulunan kaynaklardan soru, bulgular ve açık noktalar başlıklarıyla bir not çıkarmak araçla hızlanır. Taslak, avukatın okuduğu kaynaklarla düzelttiği ve imzaladığı bir belgeye dönüştüğünde değer kazanır.

Üç işin ortak noktası aynıdır: araç, avukatın neyi okuyacağına daha hızlı karar vermesini sağlar. Neyin doğru olduğuna karar vermez.

Değişmeyen iki ilke

Araçlar değişirken mesleğin iki ilkesi aynı kaldı; değişmesi de beklenmemelidir.

• Kaynağın kendisi okunur. Özet, karar hakkında bir iddiadır; karar değildir. Gerekçenin hangi olaya, hangi tarih aralığına, hangi daireye ait olduğu ve sonucun hangi koşula bağlandığı yalnızca metnin tamamında görünür. Dilekçeye alıntılanacak her karar, en azından ilgili bölümüyle avukat tarafından okunmuş olmalıdır.
• Dosyaya giren her atıf avukatın sorumluluğundadır. Mahkemeye sunulan dilekçedeki atıfın doğruluğundan, araç değil, dilekçeyi imzalayan avukat sorumludur. Meslek kuralları ve baro disiplin pratiği bu sorumluluğun araca devrine izin vermez. Aracı kimin seçtiği, sorguyu kimin yazdığı veya çıktının ne kadar ikna edici göründüğü sonucu değiştirmez.

Fark şurada: Araç araştırmanın maliyetini düşürür, sorumluluğunu düşürmez. Bu ikisini karıştıran büro, kazandığı zamanı tek bir hatalı atfın bedeliyle kaybedebilir.

Uydurma atıf riski ve üç adımlı doğrulama

Üretken modeller, var olmayan bir kararı gerçek bir kararın bütün biçimsel özellikleriyle (daire adı, esas ve karar numarası, tarih, inandırıcı bir gerekçe özeti) üretebilir. Bu bir yazılım hatası değil, metin üreten modellerin çalışma biçiminin doğal sonucudur. Dolayısıyla risk, araç iyileştikçe ortadan kalkmaz; yalnızca fark edilmesi zorlaşır.

Dosyaya girecek her atıf için üç adımlı doğrulama uygulanır:

• Kararın varlığı: Karar, UYAP emsal karar araması veya yüksek mahkemelerin resmi karar arama sayfaları gibi güvenilir bir kaynakta künyesiyle aranır ve bulunur. Bulunamayan karar, başka hiçbir kontrole geçmeden listeden çıkar.
• Künye tutarlılığı: Daire, esas ve karar numarası ile tarih, bulunan kararın künyesiyle birebir karşılaştırılır. Tek bir rakam farkı bile atfın yeniden kurulmasını gerektirir.
• İçeriğin iddiayı desteklemesi: Kararın ilgili bölümü okunur ve dilekçedeki cümleyi gerçekten destekleyip desteklemediğine bakılır. Var olan ama farklı bir şey söyleyen karar, var olmayan karar kadar zarar verir.

Adımların ayrıntısı, yakalama örnekleri ve ekip içi iş bölümü için uydurma emsal kararın nasıl yakalanacağını anlatan yazıya bakılabilir.

Araştırma akışı: dört adım

Aracın ve avukatın rolü akışın her adımında farklıdır. Aşağıdaki tablo, hangi adımda kimin ne yaptığını gösterir.

Araştırma notu, akışın dosyada kalan tek izidir. Notta en az şu bilgiler bulunur:

• Hangi araç kullanıldı ve hangi tarihte.
• Hangi sorgu veya sorgular yazıldı; sorgu metni olduğu gibi saklanır.
• Hangi kaynaklara ulaşıldı, hangileri elendi ve neden.
• Dilekçeye alınan her atıf için doğrulamanın üç adımını kimin, ne zaman tamamladığı.

Bu kayıt, aynı soru altı ay sonra başka bir dosyada tekrar sorulduğunda araştırmanın sıfırdan yapılmasını önler; bir atıf sorgulandığında da neyin nasıl bulunduğunu gösterir. Notun büro yazılımında dosyaya bağlı tutulması, e-postada veya kişisel klasörde kalmasından daha güvenlidir.

Araç seçerken altı soru

Araç değerlendirmesi ürün gösterimiyle değil, altı soruya alınan yazılı cevapla yapılır. Cevabı olmayan soru, cevabı olumsuz soru gibi değerlendirilir.

• Kaynak kümesi ve güncelliği: Araç hangi mahkemelerin kararlarını, hangi tarih aralığında kapsıyor ve kaynak ne sıklıkla güncelleniyor? Kapsam dışı kalan dönem veya mahkeme, sonuç listesinde görünmeyen bir boşluktur.
• Sonuçların kaynağa bağlanması: Her sonuç, açılabilen ve künyesi görünen bir kaynağa bağlanıyor mu? Kaynağa bağlanmayan özet, doğrulama adımını imkânsız kılar.
• Veri işleme ve gizlilik: Sorgu metni ve yüklenen belgeler nerede işleniyor, ne kadar süre saklanıyor, model eğitiminde kullanılıyor mu? Müvekkil sırrı ve KVKK yükümlülükleri açısından bu cevabın sözleşmede yazılı olması gerekir.
• Türkçe içtihat kapsamı: Araç Türkçe kararlarda doğrudan anlam temelli arama yapabiliyor mu, yoksa çeviri üzerinden mi çalışıyor? Türkçe hukuk terminolojisinde yanlış eşleşme, sonuç listesini sessizce bozar.
• Denetim izi: Kim, ne zaman, hangi sorguyu yaptı ve hangi sonucu açtı; bu kayıt tutuluyor ve dışa aktarılabiliyor mu? Denetim izi olmayan araçta araştırma notu elle tamamlanmak zorunda kalır.
• Çıktıların saklanması: Özetler, karşılaştırmalar ve not taslakları dosyaya bağlı olarak saklanabiliyor ve araç değiştiğinde dışa aktarılabiliyor mu? Araçta kalan çıktı, büronun değil aracın hafızasıdır.

Altı sorunun cevabı, araştırma akışının dört adımıyla eşleşir: kaynak kümesi ve Türkçe kapsam keşif adımını, kaynağa bağlanma doğrulama adımını, denetim izi ve çıktı saklama kayıt adımını belirler. Veri işleme sorusu ise aracın büroya hiç girip giremeyeceğine karar verir.

Ekip kuralı

Araç tek tek avukatların tercihi olarak büroya girdiğinde, aynı büroda beş farklı araç, beş farklı sorgu alışkanlığı ve hiç araştırma notu olmaz. Kural kısa ve yazılı olmalıdır:

• Büroda hangi araçların kullanılabileceği ve hangi veri türlerinin (müvekkil adı, dosya belgesi, kişisel veri) araca girilemeyeceği yazılıdır.
• Dilekçeye giren her atıf, üç adımlı doğrulamadan geçmiş ve araştırma notunda kayıtlıdır; notu olmayan atıf dilekçeye girmez.
• Araştırma notu dosyanın bir parçasıdır; dosyayı devralan avukat notu okuyarak araştırmanın neresinden devam edeceğini görür.
• Kural, yeni katılan her avukat ve stajyerle ilk hafta paylaşılır ve araç değiştiğinde güncellenir.

Kuralın ölçüsü: Bir atıf sorgulandığında büro, hangi araçla ve hangi sorguyla bulunduğunu ve kimin doğruladığını birkaç dakika içinde gösterebiliyorsa kural çalışıyor demektir.

Kontrol listesi

• Her hukuki soru, araca gitmeden önce olay ve istenen sonuçla birlikte yazılı olarak tanımlanıyor mu?
• Araçtan gelen her özet için kararın ilgili bölümü avukat tarafından okunuyor mu?
• Dilekçeye giren her atıf üç adımlı doğrulamadan geçiyor mu?
• Araştırma notunda araç, sorgu ve ulaşılan kaynaklar kayıtlı mı?
• Araştırma notu büro yazılımında dosyaya bağlı tutuluyor mu?
• Araca hangi verilerin girilemeyeceği yazılı bir kuralla belirlenmiş mi?
• Araç seçimi altı sorunun yazılı cevabıyla yapıldı mı?

Sıkça sorulan sorular

Yapay zeka hukuki araştırmada neyi değiştirdi?

Üç işi: ilgili kaynağı bulmayı, uzun kararları özetleyip karşılaştırmayı ve araştırma notunun ilk taslağını çıkarmayı. Anlam temelli arama, kelime örtüşmesi olmayan ama aynı meseleyi tartışan kararları da getirir. Araç, avukatın neyi okuyacağına daha hızlı karar vermesini sağlar; neyin doğru olduğuna karar vermez.

Yapay zeka çıktısı okunmadan dilekçeye alınabilir mi?

Hayır. Özet, karar hakkında bir iddiadır; kararın yerine geçmez. Dilekçeye alıntılanan her karar en azından ilgili bölümüyle avukat tarafından okunmuş olmalıdır. Atfın doğruluğundan araç değil, dilekçeyi imzalayan avukat sorumludur.

Uydurma atıf nasıl fark edilir?

Üç adımlı doğrulamayla. Karar önce resmi veya güvenilir bir içtihat kaynağında künyesiyle aranır; bulunamazsa listeden çıkar. Bulunursa daire, esas ve karar numarası ile tarih birebir karşılaştırılır. Son olarak kararın ilgili bölümü okunur ve dilekçedeki cümleyi gerçekten destekleyip desteklemediğine bakılır.

Araştırma notunda neler bulunmalı?

Hangi araç hangi tarihte kullanıldı, hangi sorgular yazıldı, hangi kaynaklara ulaşıldı ve hangileri neden elendi, dilekçeye alınan her atıf için doğrulamanın üç adımını kim ne zaman tamamladı. Not, büro yazılımında dosyaya bağlı tutulur; e-postada veya kişisel klasörde kalmaz.

Hukuki araştırma aracı seçerken hangi sorular sorulmalı?

Altı soru: kaynak kümesi ve güncelliği, sonuçların açılabilir bir kaynağa bağlanıp bağlanmadığı, sorgu ve belgelerin nerede işlendiği ve saklandığı, Türkçe içtihat kapsamı, denetim izinin tutulup tutulmadığı ve çıktıların dosyaya bağlı saklanıp dışa aktarılıp aktarılamadığı. Cevaplar yazılı alınır; cevabı olmayan soru olumsuz sayılır.

Büro için yapay zeka kullanım kuralı neden gerekli?

Araç bireysel tercihle büroya girdiğinde aynı büroda farklı araçlar, farklı sorgu alışkanlıkları ve kayıtsız araştırmalar oluşur. Yazılı kural, hangi araçların kullanılabileceğini, hangi verilerin araca girilemeyeceğini ve notu olmayan atfın dilekçeye girmeyeceğini belirler. Kural yeni katılan herkesle ilk hafta paylaşılır ve araç değiştiğinde güncellenir.